Đồng Phúc 'đánh thức' hương trà trong mây

Trên những sườn núi cao quanh năm mây phủ ở xã Đồng Phúc (Thái Nguyên), những cây chè Shan tuyết đã bén rễ, sinh trưởng qua hàng trăm năm. Từ phương thức canh tác truyền thống gần như hoàn toàn tự nhiên, vùng chè đang từng bước được bảo tồn, mở rộng theo hướng hữu cơ, gắn với chế biến sâu và phát triển du lịch cộng đồng.

Đây cũng là điều đặc biệt để Đồng Phúc tạo dấu ấn tại Festival Trà Quốc tế - Thái nguyên năm 2026, khẳng định vị thế của một trong “Ngũ đại danh trà” trên quê hương “Đệ nhất danh trà”.

Tinh hoa chắt chiu từ đất trời

Sáng sớm ở Làng nghề chè Shan tuyết, xã Đồng Phúc, mây từ các sườn núi lững lờ tràn xuống thung lũng, len qua những tán chè cổ thụ. Trong màn sương mỏng, những thân chè xù xì phủ rêu xanh hiện lên như chứng nhân của thời gian. Những cây chè Shan tuyết cổ thụ tán rộng, cành vươn tự do giữa đại ngàn, tạo nên khung cảnh đặc trưng hiếm nơi nào có được.

Điều kiện khí hậu mát mẻ quanh năm, biên độ nhiệt ngày - đêm lớn cùng đất đai giàu độ ẩm đã tạo nên vùng sinh thái đặc biệt phù hợp với giống chè Shan tuyết. Trải qua hàng trăm năm thích nghi với tự nhiên, cây chè bản địa ít sâu bệnh, cho búp dày, phủ lớp lông tơ trắng mịn như tuyết. Khi chế biến, trà có hương thơm thanh, vị đậm, chát dịu và hậu ngọt sâu, mang đậm dấu ấn núi rừng.

Giá trị đặc sắc của chè Shan tuyết Bằng Phúc không chỉ đến từ điều kiện tự nhiên mà còn được tạo nên bởi phương thức canh tác truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Người dân chủ yếu phát cỏ, vun gốc, chăm sóc và bảo vệ cây.

Cỏ được cắt từ hai đến ba lần mỗi năm nhưng vẫn giữ lại một lớp thảm thực vật để che phủ đất, hạn chế xói mòn, duy trì độ ẩm. Việc làm cỏ cũng được thực hiện vào những ngày khô ráo để tránh rửa trôi đất.

Đặc biệt, người trồng không sử dụng phân bón vô cơ, thuốc diệt cỏ hay thuốc bảo vệ thực vật hóa học, qua đó bảo vệ hệ sinh thái và tạo nguồn nguyên liệu sạch.

Bà Phùng Mùi Chây, người dân thôn Bằng Phúc 3, chia sẻ: Cây chè Shan tuyết đã lớn lên, phát triển cùng đồng bào Dao ở thôn chúng tôi hàng trăm năm. Đối với người dân, những cây chè cổ thụ cũng như thành viên trong thôn bản, luôn được bà con gìn giữ, bảo vệ.

Giá trị của vùng chè ngày càng được khẳng định. Quần thể 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Đồng Phúc đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Năm 2018, chè Shan tuyết Bằng Phúc được cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể; cuối năm 2025,

Làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc được UBND tỉnh công nhận là làng nghề của tỉnh. Đây là những dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị lịch sử, sinh thái, nguồn gen và văn hóa của vùng chè.

Theo anh Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản Làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc, sự ghi nhận này cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với chính quyền và cộng đồng trong việc bảo tồn cây chè cổ thụ, gìn giữ giống chè bản địa, bảo vệ môi trường sinh thái và duy trì phương thức canh tác an toàn. Tổ tự quản thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân tiếp tục sản xuất theo hướng hữu cơ, bảo đảm nguồn nguyên liệu sạch phục vụ chế biến.

Đưa hương trà Đồng Phúc vươn xa

Từ lâu, người dân Bằng Phúc đã gắn bó với nghề hái chè, sao chè và làm nên những ấm trà thơm. Tuy nhiên, để cây chè thực sự trở thành sinh kế bền vững, giá trị sản phẩm không thể chỉ dừng ở bán búp tươi hoặc chế biến thủ công quy mô nhỏ.

Những năm gần đây, xã Đồng Phúc từng bước hình thành mối liên kết giữa người trồng chè với hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Trên địa bàn hiện có các hợp tác xã Hồng Hà, Bằng Phúc, Nông nghiệp xanh Bình An cùng một số doanh nghiệp tham gia xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường. Nghề chè đang tạo việc làm ổn định cho gần 1.000 lao động địa phương.

Một trong những mô hình tiêu biểu là Công ty CP Trà SACHTEA (Bắc Kạn) liên kết với các hộ dân thôn Bằng Phúc 2 xây dựng vùng nguyên liệu hữu cơ rộng 40ha. Từ nguồn nguyên liệu Shan tuyết bản địa, doanh nghiệp đã phát triển nhiều dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao như hồng trà, bạch trà, trà đen, hoàng trà và trà xanh Shan tuyết hữu cơ.

Nhờ đa dạng hóa phương pháp chế biến, cùng một nguyên liệu nhưng tạo nên nhiều tầng hương vị khác nhau. Một số sản phẩm đã đạt chứng nhận hữu cơ USDA của Hoa Kỳ và bước đầu được xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Nhật Bản.

Anh Nguyễn Thanh Bình, Phó Giám đốc Công ty CP Trà SACHTEA (Bắc Kạn), đánh giá: Điều kiện đất đai, khí hậu và tập quán canh tác của người dân Bằng Phúc rất phù hợp để phát triển trà hữu cơ. Chè Shan tuyết nơi đây có hương và vị đặc biệt; khi chế biến thành các dòng trà lên men sẽ tạo nên bản sắc riêng so với nhiều vùng nguyên liệu khác.

Thực tế cho thấy, phương thức canh tác truyền thống không sử dụng hóa chất của người dân Bằng Phúc hoàn toàn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh khi được chuẩn hóa bằng quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Nếu tiếp tục đầu tư chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm, chè Shan tuyết Đồng Phúc sẽ có thêm cơ hội chinh phục nhiều phân khúc thị trường và mở rộng xuất khẩu.

Mở rộng không gian phát triển vùng chè Shan tuyết

Không chỉ bảo tồn diện tích hiện có, Đồng Phúc còn hướng tới mở rộng không gian phát triển cho cây chè Shan tuyết. Theo dự thảo Quy hoạch chung của xã đến năm 2045, địa phương dự kiến bố trí khoảng 2.000ha đất phù hợp để phát triển vùng chè tập trung quy mô lớn. Định hướng này nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, khí hậu, bảo tồn giống chè bản địa và tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho các cơ sở chế biến.

Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc, cho biết địa phương xác định quy hoạch là nhiệm vụ ưu tiên; đồng thời tập trung nhân giống chè bản địa để hỗ trợ người dân mở rộng diện tích, ứng dụng khoa học - kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và tiếp tục có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào chế biến.

Song song với đó, xã chủ động mời gọi doanh nghiệp khảo sát, đầu tư và bao tiêu sản phẩm. Hiện Công ty CP Chè Quân Chu đang nghiên cứu dự án bảo tồn, phục tráng chè cổ thụ, phát triển vùng chè Shan tuyết gắn với du lịch sinh thái cộng đồng; khảo sát vùng nguyên liệu hữu cơ và nghiên cứu phát triển các dòng sản phẩm như hồng trà, bạch trà, diệp trà Shan.

Địa phương cũng định hướng xây dựng chỉ dẫn địa lý cho chè Shan tuyết Bằng Phúc; đầu tư cơ sở chế biến hiện đại; phát triển các dòng trà đặc sản, trà túi lọc, trà thảo dược, trà quà tặng và sản phẩm OCOP. Các vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ sẽ tiếp tục được mở rộng, gắn với bảo tồn, phục tráng cây chè cổ thụ và kiểm soát chặt chẽ nguồn gốc sản phẩm.

Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên năm 2026 sẽ là cơ hội để Đồng Phúc đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng, nhà phân phối và đối tác trong nước, quốc tế. Đây cũng là dịp để địa phương kể câu chuyện riêng của mình trong không gian văn hóa trà Thái Nguyên - câu chuyện về những cây chè cổ thụ sinh trưởng giữa mây ngàn, gió núi, về phương thức canh tác thuận tự nhiên, về bản sắc văn hóa của đồng bào vùng cao và khát vọng đưa hương vị của đại ngàn vươn xa.

Với những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ cùng định hướng phát triển bài bản, Đồng Phúc đang từng bước khẳng định vị thế xứng đáng của một vùng nằm trong “Ngũ đại danh trà” Thái Nguyên, để hương vị “trà trong mây” lan tỏa tới những người yêu trà trong nước và quốc tế.