Biến đổi khí hậu đe dọa hồ Chilwa, ngư dân Malawi chật vật mưu sinh

Tại miền Nam Malawi, hồ Chilwa, nguồn sống của hàng chục nghìn người, đang cho thấy những dấu hiệu bất ổn nghiêm trọng dưới tác động của biến đổi khí hậu. Dù nước đã trở lại sau đợt hạn hán kéo dài, sản lượng thủy sản sụt giảm, hệ sinh thái suy yếu và sinh kế của các cộng đồng ven hồ vẫn đứng trước nhiều rủi ro.

Dù mùa mưa năm nay đã giúp nước quay lại hồ Chilwa nhưng sản lượng đánh bắt vẫn thấp.

Chilwa, hồ nước lớn thứ hai của Malawi, từng cạn trơ đáy cách đây hơn hai năm, đẩy hàng nghìn ngư dân vào cảnh mất sinh kế gần như chỉ sau một đêm. Khi đó, người dân có thể đi bộ băng qua lòng hồ để tới đảo Chisi, hành trình vốn chỉ thực hiện được bằng thuyền. Ô tô, xe đạp chạy trên nền đất từng ngập nước, còn các cộng đồng sống nhờ đánh bắt cá rơi vào khủng hoảng lương thực và thu nhập.

“Cái hồ này đã khô cạn hoàn toàn. Giờ nước đã quay trở lại, nhưng mọi thứ không còn như trước,” ngư dân Medson James Peter nói.

Chilwa là hồ nông, phụ thuộc hoàn toàn vào lượng mưa theo mùa ở miền Nam Malawi. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu khiến các chu kỳ hạn hán trở nên khắc nghiệt và kéo dài hơn, làm hồ biến mất thường xuyên hơn. Dù mùa mưa năm nay đã giúp nước quay lại, sản lượng đánh bắt vẫn thấp, cá nhỏ hơn và hệ sinh thái phục hồi chậm.

“Việc đánh bắt giờ không còn nhiều hy vọng,” ông Peter nói khi làm sạch mẻ cá ít ỏi. “Chúng tôi bắt được rất ít, mà cá lại nhỏ”. Nếu như hai năm trước, mỗi ngày ông có thể kiếm 80 USD, thì nay thu nhập chỉ còn 15–25 USD.

Trên bờ, người buôn cá Maxwell Chibalo cho biết sự thất thường của hồ đã làm lung lay nền kinh tế địa phương. “Hy vọng vào cái hồ này gần như không còn. Cần có biện pháp bảo vệ mạnh mẽ hơn đối với những gì còn lại”, ông nói.

Người dân tận dụng lòng hồ để trồng lúa, nhưng khi nước trở lại, toàn bộ diện tích canh tác bị xóa sổ.

Sự suy giảm của hồ còn kéo theo hệ lụy ngoài ngành thủy sản. Khi nước rút, người dân tận dụng lòng hồ để trồng lúa. Nhưng khi nước trở lại, toàn bộ diện tích canh tác bị xóa sổ, khiến cộng đồng mắc kẹt giữa lựa chọn canh tác, đánh bắt hay tìm kế sinh nhai khác.

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Malawi cho rằng sự bất ổn của hồ phản ánh rõ tác động của biến đổi khí hậu. Phó giáo sư Zuze Dulanya cho biết hồ phụ thuộc nhiều vào lượng mưa từ khu vực cao nguyên, đặc biệt là vùng núi Zomba. “Nếu lượng mưa ở khu vực núi Zomba giảm, hồ sẽ chịu tác động ngay lập tức,” ông nói.

Dù nước đã trở lại trong năm nay, người dân vẫn lo ngại một chu kỳ bất ổn mới có thể lặp lại, khi sinh kế của hàng chục nghìn người vẫn mong manh theo từng mùa mưa.