Thương về Thành cổ

Ba năm đã trôi qua kể từ chuyến đi ấy. Ba năm, đủ để nhiều miền ký ức phai màu theo thời gian, đủ để những cung đường đã đi chỉ còn là vài bức ảnh lưu trong điện thoại. Thế nhưng, có một nơi, càng xa lại càng gần. Có một miền đất, mỗi lần tháng Bảy trở về, trong tôi lại hiện lên rõ mồn một như mới hôm qua.

 

Đó là Thành cổ Quảng Trị

Sáng nay, trong lúc sắp xếp lại giá sách, tôi vô tình mở cuốn sổ phóng viên đã theo mình trong chuyến năm ấy. Một dòng chữ tôi viết vội bằng nét bút đã phai mực: "Quảng Trị - nơi đất cũng mang linh hồn." Chỉ một câu ngắn ngủi ấy thôi đã đủ kéo tôi trở về buổi sáng mùa hè cách đây ba năm.

Xe đưa đoàn chúng tôi đến Thành cổ khi mặt trời vừa lên khỏi dòng Thạch Hãn. Không gian yên tĩnh đến lạ. Những hàng đại, hàng sứ lặng lẽ tỏa hương. Cỏ xanh mướt phủ kín những khoảng sân. Tiếng chim ríu ran trong vòm lá khiến tôi có cảm giác như đang bước vào một công viên hơn là một chiến trường từng nổi tiếng khốc liệt.

 

Nếu không biết lịch sử, hẳn chẳng ai nghĩ rằng nơi bình yên ấy từng là tâm điểm của cuộc chiến ác liệt bậc nhất trong thế kỷ XX. Nơi ấy chỉ rộng hơn hai héc-ta. Nhưng dưới lớp cỏ xanh kia là máu. Là tuổi hai mươi. Là những khát vọng còn dang dở của hàng vạn người lính.

Chúng tôi bắt đầu hành trình từ khu trưng bày hiện vật. Người hướng dẫn viên là một phụ nữ mà tôi đoán xấp xỉ ba mươi tuổi. Chị mặc bộ áo dài màu tím nhạt, cài trên ngực bông hoa trắng. Giọng nói của chị không lớn, không bi lụy, nhưng có điều gì đó khiến mọi người đều tự giác bước chậm lại.

Điều khiến tôi nhớ nhất không phải kiến thức chị truyền đạt, mà là ánh mắt. Mỗi lần giới thiệu một hiện vật, ánh mắt chị đều dừng lại rất lâu, như thể chị đang trò chuyện với chính những người đã nằm lại nơi đây.

Chị nói: Thành cổ Quảng Trị hôm nay xanh như thế này, nhưng mùa hè năm 1972, nơi đây gần như không còn màu xanh của cây cỏ...

Câu nói rất nhẹ. Nhưng tôi thấy sống mũi mình cay cay. Cánh cửa phòng trưng bày mở ra. Không gian bên trong không lớn. Không có những hiện vật đồ sộ. Chỉ là những chiếc ba lô bạc màu. Những khẩu súng AK đã gỉ sét. Những chiếc mũ sắt méo mó. Những bi đông nước lỗ chỗ vết đạn. Những đôi dép cao su đã mòn vẹt. Và những chiếc bát, chiếc thìa sắt nhỏ bé đến mức nếu đặt ở một nơi khác, có lẽ chẳng ai buồn dừng lại ngắm.

Vậy mà ở đây, chúng khiến cả đoàn lặng người. Tôi dừng rất lâu trước một chiếc thìa ăn cơm. Chiếc thìa chỉ lớn bằng lòng bàn tay. Một mảnh đạn xuyên qua giữa thân thìa, để lại một lỗ thủng. Phần cán cong vẹo như bị ai dùng sức bẻ gập.
Người hướng dẫn viên đứng cạnh chúng tôi. Chị khẽ nói: Chiếc thìa nhôm này được tìm thấy cùng hài cốt của một liệt sĩ khi quy tập. Mảnh bom xuyên qua chiếc thìa cũng chính là mảnh bom đã cướp đi sinh mạng người chiến sĩ...

Không gian như đông cứng lại. Một chị trong đoàn đưa tay lên lau nước mắt. Một bác cựu chiến binh đứng phía sau cúi đầu rất lâu. Còn tôi... Tôi không dám nhìn thêm. Bởi trong khoảnh khắc ấy, chiếc thìa không còn là một hiện vật. Nó là bữa cơm cuối cùng. Là giấc mơ còn dang dở. Là tuổi hai mươi chưa kịp yêu. Là lời hẹn ngày chiến thắng chưa kịp thực hiện.

Tôi chợt nghĩ đến mẹ của người lính ấy. Không biết bà có từng ngồi chờ con bên mâm cơm mỗi chiều? Có từng cất chiếc thìa ở nhà và mong một ngày con trở về dùng bữa? Để rồi, sau chiến tranh, chiếc thìa duy nhất còn lại lại nằm trong tủ kính của bảo tàng.

Ngay bên cạnh là một chiếc bát sắt. Miệng bát sứt gần một nửa. Đáy bát móp méo vì sức ép bom. Có những vết cháy đen vẫn còn nguyên. Người hướng dẫn viên kể: “Có những chiến sĩ chưa kịp ăn hết bữa cơm thì pháo đã trùm xuống. Sau mỗi trận đánh, đồng đội chỉ nhặt được vài vật dụng như thế này...”

Tôi bất giác đưa mắt nhìn quanh. Trong căn phòng ấy còn có những cuốn sổ tay cháy xém. Có những lá thư chưa kịp gửi. Có những chiếc lược nhôm. Có cả cây bút máy đã gãy đôi. Mỗi hiện vật là một câu chuyện. Mỗi câu chuyện là một cuộc đời. Và mỗi cuộc đời đều dừng lại ở tuổi thanh xuân.

Người hướng dẫn viên không kể theo kiểu thuộc lòng. Chị kể như đang kể về người thân của mình...Có lúc chị nghẹn giọng và dừng lại thật lâu. Có lúc chính chị cũng phải quay mặt đi để giấu những giọt nước mắt. Có lẽ, mỗi ngày làm việc ở nơi này, chị đều phải sống lại những ngày mùa hè đỏ lửa của năm 1972.

Làm sao có thể vô cảm được? Chị đưa chúng tôi đến tấm bản đồ lớn mô tả trận chiến. Giọng chị chậm rãi: “Từ ngày 28 tháng 6 đến ngày 16 tháng 9 năm 1972, quân và dân ta đã kiên cường chiến đấu suốt 81 ngày đêm để bảo vệ Thành cổ Quảng Trị. Đối phương huy động lực lượng rất lớn cùng hỏa lực chưa từng có. Hơn 328 nghìn tấn bom đạn đã trút xuống khu vực Thành cổ và thị xã Quảng Trị. Có ngày trung bình hàng nghìn quả đạn pháo và bom dội xuống mảnh đất nhỏ bé này...”.

Tôi nhìn tấm bản đồ. Rồi nhìn ra khoảng sân xanh bên ngoài. Thật khó tin. Nơi bình yên ấy từng bị bom cày xới đến mức người ta nói rằng "cứ mỗi mét vuông đất phải hứng chịu hàng trăm kilôgam bom đạn." Chị tiếp tục: “Hơn mười nghìn cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh trong 81 ngày đêm ấy. Đến hôm nay vẫn còn rất nhiều người chưa tìm thấy hài cốt...”.

Con số hơn mười nghìn. Tôi đã từng đọc. Đã từng nghe. Nhưng chỉ khi đứng giữa Thành cổ, con số ấy mới thôi là những ký tự vô tri trên trang sách. Bởi tôi hiểu rằng, dưới mỗi bước chân mình lúc này có thể là một phần xương máu của các anh. Đất nơi đây không chỉ là đất. Đó là ký ức. Là lịch sử. Là một phần của Tổ quốc được kết tinh bằng sự hy sinh.

Rời khu trưng bày, đoàn chúng tôi chậm rãi bước qua những hàng cây đại để đến khu Đài tưởng niệm trung tâm. Mùi hương trầm quyện trong gió. Tiếng chuông ngân vang giữa không gian tĩnh lặng như kéo mọi người trở về với một miền ký ức thiêng liêng.

Người hướng dẫn viên dừng lại trước công trình trung tâm của khu di tích. Chị mời cả đoàn dành một phút mặc niệm. Không ai bảo ai, tất cả đều cúi đầu. Trong khoảnh khắc ấy, tôi không còn nghe tiếng gió, tiếng chim hay tiếng bước chân của khách tham quan. Chỉ còn một khoảng lặng mênh mang, đủ để mỗi người đối diện với chính mình.

Sau phút mặc niệm, chị nhẹ nhàng đưa chúng tôi đến ngôi mộ chung, nơi mà tôi nghĩ sẽ theo mình suốt cuộc đời. Nếu chưa từng đến Thành cổ Quảng Trị, có lẽ nhiều người sẽ ngạc nhiên khi thấy nơi đây không có hàng ngàn ngôi mộ xếp ngay ngắn như ở các nghĩa trang liệt sĩ khác.

Người hướng dẫn viên nhìn chúng tôi, rồi chậm rãi giải thích: "Đây là ngôi mộ chung mang ý nghĩa tượng trưng. Bởi các anh không chỉ nằm dưới công trình này. Các anh nằm trong lòng Thành cổ, dưới từng gốc cây, từng viên gạch, từng tấc đất. Có người nằm lại nơi dòng Thạch Hãn. Có người hòa vào đất mà đến hôm nay vẫn chưa thể tìm thấy hài cốt".

Giọng chị chùng xuống: "Vì thế, toàn bộ Thành cổ Quảng Trị chính là một nghĩa trang không có ranh giới". Câu nói ấy khiến tôi bất giác cúi xuống nhìn lớp cỏ dưới chân mình. Màu cỏ xanh mướt. Những bông hoa nhỏ khẽ rung trong gió.
Có ai biết rằng, dưới màu xanh bình yên ấy là máu thịt của biết bao người lính tuổi đôi mươi? Tôi bước thật khẽ. Rất khẽ. Tôi sợ rằng một bước chân mạnh cũng là điều bất kính với những người đang nằm lại.

Người hướng dẫn viên kể thêm, nhiều cựu chiến binh sau hàng chục năm trở lại Thành cổ thường lặng người rất lâu. Có người quỳ xuống ôm đất mà khóc. Có người chỉ lặng lẽ nhặt một nắm đất mang về quê như mang theo một phần đồng đội. Họ bảo, ở đây không biết đâu là nơi đồng đội mình ngã xuống, nên chỗ nào cũng là nơi để thắp một nén hương. Nghe chị kể, tôi chợt hiểu vì sao người Quảng Trị vẫn gọi nơi này bằng tất cả sự thành kính là vùng đất linh thiêng.

Trong khu tưởng niệm, tôi dừng lại khá lâu trước những dòng chữ được trưng bày trang trọng. Đó là dòng chữ của cố Tổng Bí thư Lê Duẩn: "Chúng ta mạnh hơn sắt thép. Chúng ta mạnh hơn bởi nơi đây sắt thép cũng bị nung chảy".

Tôi đã từng đọc câu nói ấy trên sách báo. Nhưng chỉ khi đứng giữa Thành cổ, tôi mới cảm nhận hết sức nặng của từng con chữ. Sắt thép có thể bị nung chảy bởi bom đạn. Nhưng ý chí con người thì không. Chính ý chí ấy đã làm nên 81 ngày đêm đi vào lịch sử.

Người hướng dẫn viên tiếp tục kể về những con số mà chị nói, mỗi lần nhắc lại chị vẫn thấy nghẹn lòng. Trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, quân đội Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã huy động khối lượng hỏa lực khổng lồ. Hơn 328 nghìn tấn bom, đạn đã dội xuống khu vực Thành cổ và thị xã Quảng Trị. Có những ngày, cứ vài phút lại có một đợt bom hoặc pháo trút xuống. Mặt đất bị cày đi xới lại đến mức cây cỏ không thể tồn tại.

Đổi lại cho từng tấc đất giữ được là sự hy sinh của hơn mười nghìn cán bộ, chiến sĩ Quân giải phóng. Rất nhiều người trong số đó đến hôm nay vẫn chưa tìm thấy hài cốt, bởi xương máu các anh đã hòa vào lòng đất, vào dòng Thạch Hãn, vào từng viên gạch của Thành cổ.

Nghe những con số ấy, tôi không còn nghĩ đó là những số liệu khô khan. Mỗi con số là một người mẹ mất con. Một người vợ mất chồng. Một đứa trẻ chưa từng được gọi tiếng cha. Lịch sử luôn được viết bằng những con số. Nhưng hòa bình lại được đánh đổi bằng con người. Đó là điều mà chuyến đi ba năm trước đã dạy tôi.

Trước khi rời Thành cổ, đoàn chúng tôi thắp những nén hương cuối cùng. Khói hương mỏng manh bay lên giữa khoảng trời xanh tháng Bảy. Không ai nói với ai một lời. Có lẽ mỗi người đều mang theo những suy nghĩ của riêng mình. Tôi gặp lại người hướng dẫn viên ở cổng ra. Tôi hỏi chị: "Ngày nào chị cũng kể những câu chuyện này, chị có khi nào thấy mình quen đi không?"

Chị mỉm cười. Một nụ cười rất hiền. "Không anh ạ. Mỗi đoàn khách là một lần tôi được kể lại câu chuyện của các anh. Chừng nào còn người đến đây lắng nghe, chừng đó sự hy sinh ấy sẽ không bao giờ bị lãng quên".

Câu trả lời giản dị ấy lại khiến tôi nghẹn ngào

Ba năm đã trôi qua. Có lẽ chị vẫn đang đứng ở nơi ấy. Vẫn bằng giọng nói chậm rãi. Vẫn kể về chiếc thìa thủng lỗ vì mảnh bom. Về chiếc bát sắt méo mó. Về chiếc mũ sắt biến dạng. Về những lá thư không bao giờ được gửi. Và về những chàng trai mãi mãi dừng lại ở tuổi hai mươi.

Xe rời Thành cổ. Qua ô cửa kính, màu xanh của những hàng cây dần khuất sau lưng. Không biết ai trong đoàn đã khẽ mở bài hát "Cỏ non Thành cổ". "Xin một lần thôi được cúi đầu trước cỏ... Cho tôi về Thành cổ thắp một nén nhang...". Giai điệu ấy hòa cùng tiếng bánh xe lăn trên mặt đường, len vào từng khoảng lặng trong lòng người.

Tôi nhìn ra dòng Thạch Hãn lặng lờ trôi. Con sông vẫn bình yên như chưa từng chứng kiến biết bao chuyến đò chở thương binh, liệt sĩ. Vẫn hiền hòa như chưa từng ôm vào lòng biết bao người lính mãi mãi không trở lại. Để rồi hôm nay, dòng sông ấy vẫn chảy, như mang theo lời nhắc nhở rằng hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có.

Ba năm đã qua. Vậy mà mỗi khi tháng Bảy về, tôi vẫn nhớ như in khuôn mặt người hướng dẫn viên, nhớ chiếc thìa ăn cơm bị bom đạn xuyên thủng, nhớ chiếc bát sắt méo mó, nhớ ngôi mộ chung không có tên người nằm dưới, nhớ màu cỏ xanh trên mảnh đất thấm máu bao anh hùng liệt sĩ.

 

Có những chuyến đi để ngắm nhìn. Có những chuyến đi để hiểu biết. Nhưng chuyến đi đến Thành cổ Quảng Trị đã cho tôi nhiều hơn thế. Đó là một chuyến đi để biết cúi đầu trước lịch sử. Để hiểu rằng có những người đã hóa thành đất nước.
Và cũng từ chuyến đi ấy, ba năm sau, khi ngồi viết lại những dòng này, cảm xúc trong tôi vẫn nguyên vẹn như buổi sáng đứng giữa Thành cổ năm nào. Và những câu thơ đã đến với tôi trên đường rời Quảng Trị:

Tám mươi mốt ngày đêm làm nên lịch sử
Để hôm nay nghẹn ngào đếm từng tờ lịch các anh ghi.
Chả nơi đâu trên đất Việt không có nghĩa trang liệt sĩ
Có nghĩa trang nào như Thành cổ không có một mộ bia.

Hơn mười nghìn liệt sĩ nằm cùng với đất
Thành cổ chỉ hơn 2 cây số vuông mà các anh nằm chật
Linh hồn xây lên thành tòa tháp vô hình...