Miền quê nửa đồng nửa núi

Thái Nguyên là vùng trung du bán sơn địa. Vài thập niên về trước, tại các phường trung tâm, sản xuất nông nghiệp vẫn khá phổ biến, hình ảnh làng quê nửa đồng nửa núi và những mùa ngập lụt vốn rất quen thuộc với những người con sinh ra và lớn lên nơi đây.

Mùa hè năm nay, người Thái Nguyên không chỉ đối mặt với cái nắng gay gắt thiêu đốt kéo dài mà còn phải cảnh giác cao độ với những trận mưa dông gây lũ lụt. Từ đầu mùa, nhóm zalo của tổ dân phố luôn có những tin nhắn cảnh báo thiên tai và những văn bản của các cấp chính quyền về phòng tránh mưa lớn, dông lốc, mưa đá, ngập lụt để các hộ dân chủ động. Khái niệm “biến đổi khí hậu” được hiểu thấu đáo hơn mỗi khi đề cập đến tình hình thời tiết khắc nghiệt, khó lường.

Thực ra, người Thái Nguyên không lạ lẫm gì cảnh bão lụt. Từ xa xưa, ngập lụt đã trở thành “đặc sản” của những làng xóm ven sông Cầu vào mỗi mùa mưa bão, người dân đã quen với việc “chạy lụt”, chủ động bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản. Gắn bó với người dân trong vùng, như một “chứng nhân” qua những trận lụt lịch sử là ngọn núi Tiện (nằm giáp ranh giữa phường Gia Sàng và phường Túc Duyên cũ, nay đều thuộc phường Phan Đình Phùng). Trước đây, khi chưa có những nhà cao tầng mọc lên, từ khu vực chợ Thái nhìn về phía Nam là cánh đồng Túc Duyên màu mỡ. Cuối cánh đồng trồi lên một củ lạc khá lớn màu xanh thẫm. Ấy là ngọn núi Tiện. Không ai biết cái tên ấy xuất xứ từ đâu, ngọn núi không quá cao to, chỉ như một quả đồi nhưng vì nằm giữa đồng không mông quạnh nên nó khá nổi bật.

Thị xã Thái Nguyên khi thành thành phố vẫn nhiều ao hồ, sông ngòi, đồi núi. Trung tâm có núi Cô Kê, đồi Yên Ngựa, đồi Chu Văn Tấn… Có lẽ núi Tiện cao hơn hẳn nên có đặt một trạm nghiên cứu sét là một ngôi nhà nhỏ trên đỉnh núi, diện tích còn lại phủ kín cây xanh.

Thực ra, núi Tiện nằm trên đất phường Gia Sàng, ngăn cách với phường Túc Duyên bằng một con ngòi nhỏ. Con ngòi này là đường thoát nước thiên nhiên, chạy ngoằn ngoèo qua nhiều phường khác rồi đổ ra sông Cầu. Núi Tiện nằm ở đúng ngã ba giao nhau giữa con ngòi và dòng sông. Bên kia sông là cánh đồng của xã Huống Thượng, xuôi nữa là cánh đồng thuộc phường Gia Sàng, rồi phường Cam Giá nơi có đập Ba Đa, cầu Thác Huống.

Cách đây tầm khoảng 20 năm đổ về trước, vào những buổi chiều hè lộng gió, trên những cánh đồng của ba phường, thanh niên nam nữ vẫn vừa xới đất vừa hát đối đáp với nhau vang vọng cả khúc sông. Cách nhau cả một mặt sông, người bên này không nhìn rõ mặt người bên kia, nhưng họ vẫn nhận ra nhau nhờ giọng nói tiếng cười, phải lòng nhau nhờ tiếng cười tiếng hát để nhiều cặp đôi đã nên duyên chồng vợ. Nhờ sự se duyên của dòng sông, hầu như mọi người bên này sông và người bên kia sông đều có quan hệ họ hàng, quen biết. Gặp nhau ở chợ rau, họ lại hỏi nhau có phải nhà có mảnh ruộng chỗ ấy, mùa này trồng cà hay trồng đỗ. Rồi họ cùng nhìn trời, nhìn mây dự đoán rằng năm nay có thể mùa lụt đến sớm, trồng những loại rau ngắn ngày thôi để còn kịp thu hoạch trước khi nước tràn về. Để không vội xuống giống những loại hoa bán Tết đắt tiền.

Hồi đó, núi Tiện vẫn là nơi “chạy lụt” của dân quanh vùng. Mưa to gió lớn nổi lên, nước trên ngược đổ về, nước sông bắt đầu tràn vào cánh đồng. Nhà nhà giục nhau chặt cây chuối, đốn tre đóng thành bè mảng, lùa lợn gà lên đó, chất thóc lúa lên đó, trâu bò thì tự bơi theo trong nước. Cả làng cùng nhau thực hiện công cuộc di dời lên núi. Í ới tiếng người gọi nhau, giục nhau, tiếng gia súc gia cầm kêu ầm ĩ tạo nên một cảnh tượng tuy tất bật mà vui nhộn, mà thấm đẫm tình người trong gian khó. Họ nhường cơm xẻ áo không phân biệt họ hàng, làng xóm hay chỉ quen sơ. Họ chia nhau từng ca nước sạch, từng bát cơm nóng. Những thanh niên trẻ khỏe bơi lội giỏi nhận nhiệm vụ nấu cơm và tiếp tế cơm cho các nhà còn kẹt lại trong làng. Đêm đêm, ánh đèn pin loang loáng, tiếng mái chèo rẽ nước, những chiếc thuyền nan mỏng mảnh của vùng lụt đến từng nhà để hỏi han, sẻ chia, động viên làm ấm lên tình làng nghĩa xóm.

Cũng do nằm tại khu vực trung tâm, tốc độ đô thị hóa đã nhanh chóng biến các cánh đồng dưới chân núi Tiện thành các khu đô thị mới, nhanh chóng được lấp đầy bởi những biệt thự và nhà cao tầng.

Dù sống giữa “rốn lụt” có nhiều kinh nghiệm chủ động phòng tránh thiên tai, người dân khu vực dưới chân núi Tiện vẫn bị động và thiệt hại nặng nề về tài sản trong hai trận lụt gần đây. Không phải do họ chủ quan, mà bởi tại thiên tai quá khủng khiếp, bất ngờ vượt xa mọi dự đoán, chỉ biết bất lực nhìn tài sản, mồ hôi công sức bị hủy hoại trong bùn đất. Trước đây phải lo “chạy” vật nuôi, nay người dân lo cứu xe cộ, máy móc, đồ dùng sinh hoạt, giá trị gấp nhiều lần.

Núi Tiện hôm nay cũng mang sứ mệnh mới trong việc phòng chống lũ. Thực hiện dự án phòng chống ngập cục bộ khu vực trung tâm tỉnh Thái Nguyên thuộc phường Phan Đình Phùng, Ủy ban nhân dân tỉnh đã đầu tư gần 600 tỉ đồng khởi công xây dựng Trạm bơm Núi Tiện. Dự án bao gồm 10 tổ máy nhằm bơm thoát nước cưỡng bức, giải quyết tình trạng ngập úng cho các khu vực trũng thấp. Cùng với đó là ưu tiên xây dựng tuyến đê hữu sông Cầu, đoạn từ cầu treo Bến Oánh đến chân Núi Tiện để kiểm soát lũ.

Thái Nguyên từ lâu đã mang dáng vẻ hiện đại, giờ đây trên đỉnh núi Tiện là tháp truyền hình cao sừng sững, nổi bật trên nền trời, như ngầm kiêu hãnh rằng vùng đất này đã quá nhiều đổi thay, đang vững bước tiến vào kỷ nguyên mới.